Metody i efekty uprawy uproszczonej

Metody i efekty uprawy uproszczonej

Lepsza struktura gleby to klucz do efektywnej uprawy i optymalizacji kosztów rolniczych. Tradycyjne metody orki, choć wciąż popularne, ustępują miejsca nowoczesnym rozwiązaniom, które pozwalają nie tylko poprawić jakość gleby, ale także ograniczyć zużycie energii i chronić środowisko. Współczesne rolnictwo coraz częściej sięga po metody konserwujące i siew bezpośredni, dostosowując techniki uprawy do zmieniających się warunków. Jakie są zalety i wady poszczególnych metod? Które z nich sprawdzą się najlepiej w różnych warunkach glebowych? Sprawdź, jak poprawić strukturę gleby i zwiększyć efektywność upraw.

Uprawa uproszczona – co warto wiedzieć?

• Uprawa uproszczona polega na ograniczeniu liczby lub intensywności zabiegów uprawowych. Może obejmować uprawę bezpłużną oraz siew bezpośredni.
• Mniej przejazdów to oszczędność czasu, paliwa i pracy. Ostateczne korzyści zależą jednak od warunków na polu i używanych maszyn.
• Pozostawione resztki pożniwne pomagają chronić powierzchnię gleby. Trzeba jednak zadbać o równomierne rozłożenie słomy, aby nie utrudniała kolejnego siewu.
• Rezygnacja z orki wymaga dobrego przygotowania. Ważne są stan gleby, zachwaszczenie, płodozmian oraz dobór odpowiedniego siewnika.

Spis treści:

• Lepsza struktura gleby
• Główne metody uprawy gleby i siewu
• Konwencjonalna metoda uprawy gleby
• Konserwujące metody uprawy gleby
• Metoda siewu bezpośredniego
• Zalety i wady uprawy uproszczonej
• FAQ

Celem uprawy gleby jest zwalczanie chwastów i szkodników zwierzęcych, optymalizacja jej stanu, a także przygotowanie roli do prawidłowego wysiewu nasion i szybkiego ich kiełkowania.

Gleba musi być równomiernie rozdrobniona i wyrównana, aby redlice siewników przenikały na stałą głębokość, a nasiona zostały otoczone wilgotnymi cząstkami gleby zawierającymi wodę w kapilarach.

Do tego dochodzą nowe cele: obniżka kosztów oraz ochrona gleby i wód, które w przyszłości będą coraz ważniejsze.

Ze względu na zróżnicowane ceny produktów nie zawsze można zwiększać zysk przez uzyskiwanie wyższych plonów. Często więcej daje ograniczenie kosztów uprawy. Dzięki takiemu podejściu w polu zainteresowań rolników pojawiają się nowe metody uprawy gleby i siewu, obok stosowanych dotychczas rozwiązań konwencjonalnych.

1. Konwencjonalna metoda z użyciem pługa – pierwsza z głównych metod, która jest praktykowana w Europie Środkowej w około 85%.
2. Metoda konserwująca – jej nazwa pochodzi od angielskiego określenia conservation tillage. Zarówno tam, jak i na naszym kontynencie oznacza systemy uprawy rezygnujące z odwracania gleby, a więc metody bezpłużne. Jest praktykowana w około 15%.
3. Metoda siewu bezpośredniego – ma jeszcze względnie małe znaczenie, niemniej każdego roku zdobywa coraz większe grono użytkowników.

Porównanie głównych metod uprawy gleby i siewu

Jest to metoda uprawy gleby i siewu nasion, w której centralnym punktem jest pług odkładnicowy. Jak już wiadomo, konwencjonalna uprawa gleby za pomocą pługa wymaga zaangażowania większej ilości energii, dłuższego czasu pracy i powoduje większe koszty niż dwie pozostałe metody.

Powodem, dla którego metoda ta wciąż cieszy się dużą popularnością, są jej zalety.

Do najważniejszych należą:

• przyzwyczajenie i pewność uzyskania oczekiwanego plonu,
• zaoranie wszelkich resztek pożniwnych,
• zapewnienie bezawaryjnej pracy maszyn uprawowych i siewnych,
• zaoranie chwastów i osypanego ziarna zbóż,
• długotrwałe działanie spulchniające,
• usunięcie głębokich kolein.

Zalety te sprawiają, że producenci maszyn rolniczych wciąż wprowadzają nowe rozwiązania w tej dziedzinie, pomimo wysokich nakładów na innowacje.

Do takich rozwiązań należą:

• pługi z odkładnicami ażurowymi,
• pługi z bezstopniową regulacją szerokości roboczej,
• pługi zawieszane z przodu ciągnika, w połączeniu z pługami zawieszanymi z tyłu,
• pługi typu On-land (wahadłowe).

W metodach konwencjonalnych szczególne znaczenie ma przygotowanie gleby do siewu. Na glebach piaszczystych najbardziej ekonomicznym rozwiązaniem są maszyny przyczepiane, ponieważ odpowiednią jakość uprawy można uzyskać w jednym przejeździe.

Wystarczają do tego zestawy bron i kultywatorów. Bardzo często urządzenia te można połączyć z pługiem.

Na glebach ciężkich opłacalne jest stosowanie urządzeń napędzanych z wału odbioru mocy ciągnika. Nadają się do tego brony wirnikowe, ponieważ oprócz dobrego efektu wytwarzania struktury gruzełkowej zapewniają również odpowiednie wyrównanie gleby.

Sprawdź również: Uprawa bezorkowa zboża

Są to metody uprawy gleby zajmujące pozycję pośrednią pod względem intensywności zabiegów między konwencjonalną metodą z użyciem pługa a siewem bezpośrednim.

W konserwującej metodzie uprawy nie następuje odwracanie gleby, a więc jest to uprawa bezpłużna. Wskutek tego resztki pożniwne pozostają na powierzchni gleby lub w jej pobliżu. Dzięki temu gleba chroniona jest przed erozją – stąd nazwa „konserwacja gleby”.

Głównym urządzeniem do uprawy gleby w metodzie konserwującej jest kultywator o sztywnych łapach.

Może to być kultywator mieszający, który spulchnia glebę do głębokości 25 cm i miesza ją bez odwracania. Innym rozwiązaniem jest kultywator spulchniający, który spulchnia glebę do 25 cm, ale jej nie odwraca i nie miesza.

Po pracy kultywatora trzeba przygotować glebę do siewu. Przydatny jest do tego wał zębaty.

Z połączenia kultywatora i wału zębatego z pneumatycznym siewnikiem zbożowym uzyskuje się sprawdzony zestaw uprawowy do konserwującej metody uprawy gleby.

Następnym krokiem w kierunku dalszego zredukowania intensywności uprawy i tym samym kosztów jest całkowite wyeliminowanie kultywatora. Dzięki temu uzyskuje się szczególny przypadek konserwującej metody uprawy gleby, tak zwany „siew w wierzchnią warstwę gleby”, przy którym wykonywane jest tylko płytkie spulchnienie powierzchni gleby, na przykład przy użyciu wału zębatego pracującego w zestawie z siewnikiem.

Obecnie stosuje się przyczepiane zestawy uprawowe z bronami talerzowymi i siewnikami, które charakteryzują się dużą wydajnością powierzchniową. 

Celem techniki siewu w konserwującej metodzie uprawy gleby jest wysianie nasion na równomiernej głębokości, możliwie na stałym podłożu i w miarę możliwości przy rozkładzie zbliżonym do siewu rzutowego.

Metoda ta ma w skali światowej bardzo duże znaczenie. Duże powierzchnie półsuchych rejonów Ameryki Północnej i Południowej są uprawiane w ten sposób. A to dlatego, że w przeciwnym wypadku grunty orne mogłyby zostać zniszczone wskutek utraty żyzności gleby i erozji.

Z powodu stosowania metod konwencjonalnych w tych krajach, gdzie panują ekstremalne warunki pogodowe, dochodzi do utraty znacznych powierzchni gruntów ornych.

W Europie Środkowej nie występują takie same warunki, mimo to siew bezpośredni może być interesującym rozwiązaniem również ze względu na koszty.

W Niemczech przeprowadzano dokładne badania nad siewem bezpośrednim. Okazało się, że metoda ta ma duże szanse powodzenia również w Europie Środkowej. Warunkiem jest gotowość rolnika do nauczenia się nowej technologii i odczekania około 3–4 lat na przystosowanie się gleby.

Obecnie wiele firm oferuje maszyny do siewu bezpośredniego. Mają one znacznie większy zakres zastosowania niż konwencjonalne siewniki.

Umożliwiają siew bez uprawy gleby, prosto w ściernisko, po uprzednim zastosowaniu herbicydu totalnego. W metodzie tej wszystkie środki zwalczania chwastów, nawożenie i płodozmian muszą być dostosowane do systemu siewu bezpośredniego.

Prędkość pracy maszyn do siewu bezpośredniego dochodzi do 10–15 km/h. Dzięki temu ich wydajność znacznie przekracza wydajność siewników konwencjonalnych.

W przeliczeniu na 1 m szerokości roboczej jesienią można obsiać około 250 ha, podczas gdy maszynami konwencjonalnymi zagregatowanymi z broną wirnikową rzadko udaje się obsiać 150 ha.

Nie powinno się jednak nimi siać na polu, gdzie nie wykonano wcześniej żadnych zabiegów przygotowujących stanowisko, jeśli jego stan utrudnia prawidłowy wysiew. Szczególnym problemem mogą być myszy, ślimaki oraz choroby grzybowe rozprzestrzeniające się przez glebę.

Problemem jest również pozostawianie kolein na polu przez maszyny. Nawet koleiny o głębokości 5–8 cm prowadzą do tego, że nasiona w tych miejscach nie są dokładnie zakryte i pozostają na powierzchni gleby.

Przy ocenie maszyn do siewu bezpośredniego trzeba zwrócić uwagę na kilka aspektów:

1. Sposób pracy z glebą. Maszyny do siewu bezpośredniego powinny możliwie jak najmniej spulchniać i mieszać glebę, a jednocześnie tak odkładać materiał siewny, aby nasiona znalazły optymalne warunki do kiełkowania i wzrostu.
2. Rodzaj redlic. Odkładanie materiału siewnego następuje przy użyciu redlic talerzowych, o grubości 3 mm i średnicy około 35 cm, wykonanych z dobrze hartowanej stali, albo redlic palcowych. Dużą zaletą redlic palcowych jest to, że nie zapychają się nawet przy dużych ilościach słomy. Muszą być jednak silnie obciążone, aby zagłębiały się w glebę.

Zalety gleb, na których stosuje się siew bezpośredni to:

• lepsza struktura gleby dzięki większej zawartości próchnicy,
• zwiększona aktywność biologiczna mikroorganizmów,
• lepsze przewietrzanie wskutek stabilnego układu dużych porów,
• niewielkie straty wody,
• lepsza infiltracja wody,
• brak zamulenia,
• lepsza przejezdność dzięki stabilniejszej strukturze gleby.

Trudności przy siewie bezpośrednim występują w następujących sytuacjach:

1. Przy siewie w glebach wilgotnych i zwięzłych, gdzie pojawiają się trudności z zagłębianiem talerzy.
2. Przy dużych ilościach słomy, szczególnie gdy jest wilgotna.
3. Na glebach podmokłych, o wysokim poziomie wody gruntowej.

Dosyć dużym utrudnieniem przy siewie bezpośrednim jest wysoka cena siewników. Trudności wynikają również z konieczności posiadania większej wiedzy fachowej, występowania kolein i zagęszczenia gleby, a także samego sposobu prowadzenia uprawy.

Ogólnie znanym problemem w metodzie siewu bezpośredniego jest potrzeba intensywnego herbicydowania. Przy uprawie pól metodą siewu bezpośredniego jest gromadzona duża liczebność nasion chwastów gromadzących się w wierzchniej warstwie roli, które kiełkują w różnym czasie i z rozmaitą częstotliwością.

Bank nasion chwastów tylko w bardzo ograniczonym stopniu poddaje się chemicznej redukcji. Bank ten potrafi być bardzo zasobny - przy uprawie zerowej może dochodzić do kilku tysięcy nasion na metr kwadratowy w warstwie gleby odwracanej pługiem w poprzednich latach. Z tych nasion zaledwie kilkaset sztuk kiełkuje na tyle wcześnie, żeby zniszczył je przedsiewny herbicyd.

Mniej znanym problemem herbicydowania jest wzrost samosiewów rośliny uprawnej. Wzrost ten w kolejnym roku po zbiorze jest szkodliwy, zwłaszcza w zbożach występujących po zbożach. Ilość zboża porastającego wtórnie pole może być, na przykład, w wyniku uprawy zerowej cztery razy większe na jednostce powierzchni, niż po konwencjonalnej uprawie.

Kolejnym problemem, na jaki napotykamy przy uprawie zerowej jest zwiększone narażenie plonu na zakażenie patogenami bytującymi w resztkach pożniwnych i glebie. Następnym wyzwaniem jest komplikacja nawożenia azotowego. Wzrost liczebności flory bakteryjnej na powierzchni i w płytkiej warstwie gleby dotyczy także bakterii chwilowo unieczynniających azot lub powodujących jego nieodwracalne ubytki. Przy metodzie tej należy stosować nowoczesne metody nawożenia powierzchniowego, na przykład przez opryskiwanie roztworami mocznikowymi, co z kolei wiąże się z większymi stratami azotu, niż przy uprawie konwencjonalnej.

Aby jakość siewu bezpośredniego była prawidłowa, przy zbiorze zbóż trzeba pracować kombajnami, które umożliwiają dobre rozdrobnienie i rozrzucenie słomy po polu.

Po żniwach konieczne jest zwalczenie chwastów i dobre wyrównanie pola. Wzrost wydajności umożliwia ograniczenie parku maszynowego, co upraszcza również organizację pracy.

Przez eliminację orki i niektórych zabiegów uprawowych można ograniczyć koszty, a jeżeli po kilku latach uda się ustabilizować plon, spowoduje to dalszy wzrost dochodu.

Należy pamiętać, że przy zachowaniu właściwych metod uprawy można zrezygnować z orki, ale konieczne jest głęboszowanie gleb co 3 – 4 lata. Przed wykonaniem siewu bezpośredniego powinno się zruszyć wierzchnią warstwę gleby, aby ograniczyć rozprzestrzenianie się myszy, ślimaków i chorób oraz zlikwidować koleiny po przejeździe maszyn.

Należy tu zwrócić uwagę, że to nie jest technika, która działa awaryjnie lub zastępczo, lecz trzeba zaprogramować wcześniej uprawę.

Uprawa uproszczona pozwala ograniczyć czas pracy i koszty zabiegów, ale wymaga również uwzględnienia trudności związanych z zachwaszczeniem i przygotowaniem pola. Najważniejsze efekty zestawiono poniżej.

O opłacalności metody decyduje zarówno wysokość plonu, jak i koszt jego uzyskania. Dlatego technologię trzeba dobrać do warunków glebowych i możliwości gospodarstwa.

➝ Uprawa uproszczona polega na ograniczeniu liczby lub intensywności zabiegów. Gleba może być nadal spulchniana i mieszana, ale bez odwracania jej pługiem. Siew bezpośredni idzie o krok dalej – nasiona umieszcza się w glebie bez wcześniejszej uprawy całej powierzchni pola.

➝ Tak, przede wszystkim dzięki mniejszej liczbie przejazdów, oszczędności paliwa i czasu pracy. Trzeba jednak uwzględnić również koszty zakupu lub eksploatacji odpowiednich maszyn. Najlepiej porównać wydatki związane z całą technologią, a nie tylko pojedynczym zabiegiem.

➝ Tak. Przy zmianie technologii możliwy jest spadek plonów o 10–15%. Nie oznacza to jednak, że taka różnica wystąpi na każdym polu. Wiele zależy od warunków glebowych, pogody oraz właściwego przygotowania i prowadzenia uprawy.

➝ Najpierw trzeba ocenić stan gleby, zagęszczenie, występowanie kolein i ilość resztek pożniwnych. Duże znaczenie ma również zachwaszczenie oraz dobór siewnika, który poradzi sobie ze słomą i równomiernie umieści nasiona. Warto też wcześniej zaplanować nawożenie, ochronę roślin i płodozmian.

Źródła i współpraca redakcyjna:

• Prof. dr hab. Piotr ZALEWSKI - „Doświadczenia z uprawą zerową”
• Dr inż. Stanisław PTASZYŃSKI - „Nakładooszczędne technologie uprawy gleby”
• Alfred STROPPEL - „Nowe tendencje w technice uprawy gleby i siewu”
• Artykuł z czasopisma „Top Agrar Polska” - „Siew bez orki”
• Artykuł z czasopisma „Top Agrar Polska” - „Kiedy upraszczać uprawę roli pod zboża”
• Artykuł z czasopisma „Technika Rolnicza i Leśna” - „Siew bezpośredni”

Dariusz Kośmider - doradca rolny