Środki ochrony roślin – podstawowe informacje
Środki ochrony roślin, powszechnie stosowane w rolnictwie, pomagają chronić uprawy. By używać ich bezpiecznie i skutecznie, potrzebna jest znajomość grup, mechanizmów działania i zasad stosowania, dlatego warto znać podział środków ochrony roślin.
Środki ochrony roślin – to musisz wiedzieć!
- ŚOR dzielą się przede wszystkim na herbicydy zwalczają chwasty), insektycydy (przeciwko owadom) oraz fungicydy (ochrona przed chorobami grzybowymi), choć obecnie podział ten jest bardziej szczegółowy i obejmuje także inne specjalistyczne grupy preparatów.
- W zależności od mechanizmu działania wyróżniamy preparaty o działaniu kontaktowym, wgłębnym oraz systemicznym.
- Wybór środka powinien być dostosowany do gatunku chwastu lub szkodnika, fazy rozwoju rośliny, warunków glebowych i pogodowych oraz historii stosowania substancji aktywnych.
- Stosowanie preparatów musi odbywać się zgodnie z etykietą i zasadami integrowanej ochrony roślin.
Spis treści:
- Chwastobójcze preparaty dawniej
- Chemiczne środki ochrony roślin stosowane dzisiaj
- Jak wybrać odpowiednie herbicydy?
- Podział środków ochrony roślin – prezentacja i podział pestycydów
- Skuteczność ŚOR a podstawowy podział chwastów
- Inne kryteria doboru środków ochrony roślin
- Idealny preparat chwastobójczy – jak wybrać właściwie?
- Podział środków ochrony roślin – współczesna klasyfikacja
- Podsumowanie
- FAQ
Chwastobójcze preparaty dawniej
Odkąd tylko ludzie zaczęli uprawiać ziemię, poszukiwali sposobów na zwalczanie chwastów i jednoczesną ochronę upraw. Pierwsze próby używania różnych środków chwastobójczych znane były już w starożytności. Wykorzystywano wówczas m.in. siarkę, która niszczyła chwasty, ale jednocześnie negatywnie wpływała na same plony.
W historii stosowano wiele podobnych specyfików, które niszcząc rośliny niepożądane, powodowały szkody również w uprawach, glebie i całym środowisku. W XV wieku powszechne w użyciu były środki ochrony roślin oparte na ołowiu czy rtęci, a jeszcze do lat 50. XX wieku szeroko stosowano preparaty chwastobójcze na bazie arszeniku.
O naturalnych środkach ochrony roślin zaczęto myśleć znacznie później. W XVII w. w Ameryce Północnej stosowano wyciąg z liści tytoniu – co prawda nie był to herbicyd, lecz środek przeciw mszycom, ale można uznać go za jeden z pierwszych w pełni ekologicznych preparatów ochronnych.
Chemiczne środki ochrony roślin stosowane dzisiaj
Dziś rynek pestycydów jest pod ścisłą kontrolą, ich działanie poddawane jest wielu testom zanim trafią do sprzedaży. Chemiczne środki ochrony roślin muszą spełniać normy zarówno krajowe, jak i unijne, a proces rejestracji obejmuje szczegółowe testy toksykologiczne, ekologiczne oraz efektywnościowe.
Stosowanie chwastobójczych preparatów wymaga też ścisłego trzymania się sposobu użytkowania i dawkowania. Należy dokładnie przestrzegać instrukcji użytkowania i dawkowania podanych na etykiecie. Tylko wtedy można osiągnąć optymalne efekty i uniknąć zagrożeń dla środowiska.
Warto dodać, że Polska jest krajem, gdzie używa się relatywnie mało środków ochrony roślin ale ten współczynnik systematycznie rośnie. Jednak w porównaniu do krajów takich jak Niemcy, Francja, Holandia czy Belgia w latach 60 i 70 tych odbywa się to pod bardzo ścisłą kontrolą i w pełni świadomie.
Jak wybrać odpowiednie herbicydy?
Nowoczesne uprawy rolnicze wymagają odpowiednio dobranych herbicydów. Wpływają one zasadniczo na wydajność i jakość plonów, a co za tym idzie - również koszty i zyski. Rynek pełen jest wielu różnych specyfików. Na to, które należy wybrać, wpływa bardzo wiele czynników.
Gospodarz musi wiedzieć z jakimi chwastami ma do czynienia, jaki wpływ na samą uprawę i środowisko będą miały preparaty chwastobójcze, a także jak danych środków używać. Wszystko to sprawia, że z jednej strony można bardzo precyzyjnie dobrać środek ochrony roślin, ale z drugiej wymaga to dużej wiedzy i poświęcenia odpowiedniej ilości czasu.
Podział środków ochrony roślin – prezentacja i podział pestycydów
Profesjonalne zarządzanie ochroną upraw wymaga znajomości podziału środków ochrony roślin według ich przeznaczenia i mechanizmu działania.
Podział pestycydów ze względu na przeznaczenie
Środki ochrony roślin dzielą się m.in. na herbicydy, insektycydy oraz fungicydy, a ich skuteczność zależy od zastosowanego mechanizmu działania.
Przykładowy
|
|
|---|---|
|
|
|
|
|
|
|
|
Insektycydy i zoocydy
|
|
|
Bakteriobójcze (bakteriocydy)
|
|
|
|
|
|
Środki biologiczne (biopreparaty)
|
|
|
Środki semiochemiczne
|
Do ochrony roślin wykorzystuje się też preparaty, które prawnie nie są kwalifikowane jako ŚOR. Są to:
- adiuwanty (wspomagają oprysk),
- nawozy i odżywki,
- biostymulatory (np. algi, aminokwasy)
- środki poprawiające glebę.
- rodentycydy do zwalczania gryzoni.
Mechanizmy działania środków ochrony roślin
Dobór odpowiedniego środka ochrony roślin zależy od wielu czynników, a jednym z najważniejszych jest sposób, w jaki preparat działa na rośliny, chwasty czy szkodniki.
| Mechanizm działania | Krótki opis |
| Działanie kontaktowe | Działa tylko w miejscu zetknięcia; nie przemieszcza się w roślinie. |
| Działanie wgłębne | Wnika w tkankę w miejscu zabiegu; działa lokalnie. |
| Działanie systemiczne | Przemieszcza się w roślinie (ksylem/floem); chroni części odległe. |
| Działanie translaminarne | Przenika przez blaszkę liścia na drugą stronę; działa w obrębie liścia. |
| Działanie fumigacyjne | Gaz penetruje pory gleby i przestrzenie; zwalcza organizmy w zasięgu oparów. |
Niektóre środki ochrony roślin mogą wykazywać różne mechanizmy działania w trakcie swojego stosowania. Przykładem są preparaty łączące działanie wgłębne i systemiczne – początkowo substancja wnika w opryskaną tkankę (działanie wgłębne), a następnie przemieszcza się wraz z sokami roślinnymi do innych części rośliny (działanie systemiczne), co pozwala zwalczyć patogeny zarówno w miejscu aplikacji, jak i w głębiej położonych organach.
Skuteczność ŚOR a podstawowy podział chwastów
Przed wyborem odpowiedniego środka ochrony roślin należy przede wszystkim dokładnie zapoznać się z chwastami, które ma zwalczać.
Podział chwastów według budowy liści
Podstawowy podział to chwasty jednoliścienne i chwasty dwuliścienne.
Chwasty jednoliścienne wytwarzają koleoptyl będący odpowiednikiem liścienia. Najliczniejszą grupę wśród nich stanowią pospolite trawy.
Najbardziej rozpowszechnione to:
- miotła zbożowa,
- perz,
- chwastnica jednostronna,
- owies głuchy,
- stokłosa żytnia.
Do ich zwalczania przed ich wzrostem powinno używać się odpowiednio wybranych herbicydów zwanych też graminicydami.
Chwasty dwuliścienne wytwarzają dwa liścienie.
Najpowszechniejsze to:
- komosa biała,
- rdesty i rumiany,
- przytulia czepna,
- fiołek polny,
- jasnoty,
- przetaczniki,
- tasznik i wiele innych.
Do ich zwalczania również powinno używać się herbicydów, które należ dobrać do gatunku chwastu oraz etapu jego rozwoju.
Podział chwastów ze względu na długość życia
Kolejnym kryterium, które należy rozróżnić jest długość życia chwastu. Dzielą się na jednoroczne, oraz dwu- i wieloletnie.
Chwasty jednoroczne żyją kiełkują na wiosnę i w okresie jednego sezonu wydają nasiona, albo początkowo rozwijają się jesienią i dopiero wiosną lub latem następnego roku wydają nasiona.
- Rozmnażają się tylko przy pomocy nasion.
- Są najpowszechniejsze nie tylko na polach, ale również w przydomowych ogródkach.
- Zwalczać je możemy przy użyciu zarówno doglebowych jak i nalistnych środków ochrony roślin.
- Aby zapewnić skuteczność środków doglebowych należy zadbać o idealną uprawę gleby stosując odpowiednie agregaty uprawowe.
Chwasty dwuletnie mają silnie rozwiniętą część wegetatywną.
- Zimuje tylko część podziemna, która jest zaopatrzona w zapasy pokarmu.
- Ze względu na uprawę gleby rzadko występują w uprawach jednorocznych. Częściej można je spotkać w uprawach wieloletnich.
Chwasty wieloletnie po pierwszym owocowaniu nie giną, ale nadal rozmnażają się za pomocą kłączy albo korzeni.
- Typowe przykłady to między innymi mniszek pospolity lub powój polny, ostrożeń polny.
- Są bardzo uciążliwe, we wszystkich uprawach.
- Często istnieje potrzeba kilkukrotnego zwalczania tych chwastów w sezonie ze względu na ich olbrzymie możliwości regeneracji.
- Generalnie te chwasty zwalczamy stosując herbicydy nalistne o działaniu układowym niszczące też podziemne części chwastów.
To tylko podstawowe kryteria podziału chwastów. Dobierając odpowiednie preparaty chwastobójcze trzeba mieć na uwadze, że na polu może pojawić się kilka różnych gatunków. Dobieramy wówczas preparat o jak najszerszym spektrum działania lub stosujemy mieszanki herbicydowe.
Inne kryteria doboru środków ochrony roślin
Samo rozpoznanie chwastów na polu to nie koniec. Decydując się na herbicydy doglebowe, musimy zwrócić uwagę na stopień uwilgotnienia i jakość doprawienia gleby.
Przy doborze herbicydu nalistnego trzeba uwzględnić fazę rozwojową chwastów, temperaturę w momencie zabiegu i kilka dni po, a także opady (rosa, mgła, deszcz).
Ważna jest historia stosowanych preparatów — zbyt długie używanie jednego mechanizmu działania sprzyja odporności.
Zwracaj uwagę na skład, bo różne marki często zawierają te same substancje aktywne. Ważny aspektem jest też sprawdzenie czy środek jest dopuszczony do integrowanej produkcji roślin (IPR).
Podział roślin a dobór środków w różnych uprawach
Plan ochrony różni się między zbożami, kukurydzą, rzepakiem, sadownictwem i warzywnictwem. Podział na grupy upraw ułatwia pracę z wyszukiwarką MRiRW oraz zaleceniami IOR-PIB.
W praktyce filtrujesz środki według uprawy i agrofaga, a następnie dobierasz mechanizm działania i formę działania, co pozwala zoptymalizować skuteczność i bezpieczeństwo zabiegów.
Ważne!
Stosowanie tego samego preparatu przez wiele sezonów może prowadzić do uodpornienia chwastów. Dlatego:
- należy rotować substancje czynne,
- dostosowywać dawki zgodnie z etykietą,
- łączyć środki ochrony roślin o różnych mechanizmach działania,
- stosować zgodnie z zasadami zrównoważonego stosowania pestycydów (IPM).
Idealny preparat chwastobójczy – jak wybrać właściwie?
Wiele z środków ochrony roślin stosowanych nieumiejętnie lub niezgodnie z zaleceniami może okazać się szkodliwymi dla upraw i środowiska. Dlatego używając takich preparatów należy bezwzględnie trzymać się zasad użytkowania, które można znaleźć na opakowaniu. Wybierając preparat należy pamiętać też o tym, że powinien on działać selektywnie i szybko, ale krótkotrwale, aby jak najmniej wpłynąć na uprawiane rośliny i całe środowisko.
Ważne!
Preparaty należy kupować u sprawdzonych dostawców. To daje pewność, że środki chwastobójcze pochodzą z pewnych źródeł i są przechowywane w odpowiednich warunkach. Jest to również gwarancja najatrakcyjniejszych cen.
Podział środków ochrony roślin – współczesna klasyfikacja
Ze względu na rozwój technologii, wzrost świadomości rolników oraz dostępność zróżnicowanych substancji aktywnych, podział środków ochrony roślin jest dziś znacznie bardziej szczegółowy niż dawniej. Wyróżnia się nie tylko główne kategorie, takie jak herbicydy, fungicydy czy insektycydy, ale także wyspecjalizowane grupy preparatów.
Kluczowym elementem nowoczesnej klasyfikacji są kody HRAC/FRAC/IRAC, które porządkują substancje według mechanizmu działania i w praktyce służą planowaniu rotacji oraz doboru mieszanin. Aby chronić uprawy skutecznie i odpowiedzialnie, opieraj zabiegi na monitoringu i progach ekonomicznej szkodliwości oraz konsekwentnie rotuj mechanizmy działania.
Podsumowanie
Skuteczna ochrona upraw wymaga znajomości podziału środków ochrony roślin oraz rozumienia mechanizmów ich działania.
Przy wyborze preparatu uwzględnij gatunek chwastu lub szkodnika, fazę rozwoju rośliny, warunki glebowe i pogodowe oraz historię stosowanych substancji aktywnych.
Pamiętaj, że współczesna klasyfikacja obejmuje nie tylko herbicydy, fungicydy i insektycydy, lecz także środki biologiczne, semiochemiczne i regulatory wzrostu.
Rotuj mechanizmy działania, stosuj środki zgodne z etykietą i przestrzegaj zasad integrowanej ochrony roślin – dzięki temu utrzymasz wysoką skuteczność zabiegów, zmniejszysz koszty i zminimalizujesz wpływ pestycydów na środowisko.
Najczęściej zadawane pytania o środki ochrony roślin
Dlaczego wybór odpowiednich środków ochrony roślin ma tak duże znaczenie?
➝ Wpływa na jakość plonów, koszty produkcji i bezpieczeństwo środowiska. Dobrze dobrane ŚOR pozwalają ograniczyć straty i zwiększyć wydajność.
Jakie czynniki należy wziąć pod uwagę przy wyborze i stosowaniu herbicydów?
➝ Trzeba znać gatunek chwastu, stan gleby, pogodę i historię stosowania preparatów. Istotny jest też typ działania – kontaktowe, wgłębne czy systemiczne.
W jaki sposób można zapobiegać uodparnianiu się chwastów na środki ochrony roślin?
➝ Należy rotować substancje aktywne, nie używać jednego produktu zbyt długo i dostosowywać dawki oraz sposób aplikacji.
Źródła i więcej informacji:
- HRAC Global Herbicide MoA Classification 2024, dostęp online: https://hracglobal.com/tools/2024-hrac-global-herbicide-moa-classification [dostęp: 11.08.2025].
- FRAC – oficjalna strona i materiały (w tym FRAC Code List), dostęp online: https://www.frac.info/ [dostęp: 11.08.2025].
- IRAC – Mode of Action Classification (oficjalne zestawienie), dostęp online: https://irac-online.org/mode-of-action/ [dostęp: 11.08.2025].
- Wyszukiwarka środków ochrony roślin (MRiRW), dostęp online: https://www.gov.pl/web/rolnictwo/wyszukiwarka-srodkow-ochrony-roslin [dostęp: 11.08.2025].
- Ustawa z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz.U. 2013 poz. 455 z późn. zm.), dostęp online: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20130000455/U/D20130455Lj.pdf [dostęp: 11.08.2025].
